دیده بان حقوق بین الملل، آخرین اخبار، اسناد، مقالات و گزارش های حقوق بین الملل را در دیده بان بخوانید.      
کد خبر: ۱۹۱
تاریخ انتشار: ۲۴ فروردين ۱۳۹۳ - ۱۱:۳۳

تکریم یک استاد تأثیرگذار در حقوق ایران: دکتر احمد متین دفتری

 

دکتر محمدرضا ضیائی بیگدلی

 

چه سخت و دشوار است دربارۀ شخصیتی سخن گفتن و قلم زدن که از یک سو در عالم سیاست، سیاست ورزی و سیاست مداری، تأثیرگذار منفی بوده و به عبارت دیگر، نقش منفی ایفا کرده و از سوی دیگر در دنیای علم و دانش و در انجام رسالت علمی‌و دانشگاهی در رشته ای خاص، تأثیرگذاری بسیار مثبت و با نفوذ و از دید برخی «بی نظیر» یا حداقل «کم نظیر» بوده است.

از جمله این شخصیت های تأثیرگذار(اعم از مثبت یا منفی) سدۀ گذشته ایران زمین در حقوق ایران می‌توان از استاد دکتر احمد متین دفتری(1350-1275) نام برد.

دراین مقال جای آن نیست تا شخصیت سیاسی استاد به تصویر کشیده شود، چرا که در این باره اولاً بسیار گفته اند و نوشته اند و ثانیاً این که، نظر بر تبیین و تشریح روی دیگر شخصیت استاد به عنوان یک «حقوقدان تأثیرگذار» آن هم در وجه مثبت آن است.

بنابراین اگر پس زمینۀ ذهن را از جنبه های منفی شخصیت استاد به عنوان یک رجل سیاسی کاملاً بزدائیم، به خوبی می‌توان، با نگاهی هر چند گذرا به حیات غیرسیاسی استاد، از او به عنوان یک رجل حقوقی تأثیرگذار مثبت در حقوق ایران یاد کرد.

دوران زندگانی استاد به عنوان یک حقوقدانان ایرانی از زمانی آغاز شد که در عنفوان جوانی، محضر علمای به نام آن عصر، از جمله مرحوم شیخ محمد عبده و آیت الله سید اسدالله خارقانی را درک کرد و یک دورۀ کامل فقه و اصول و ادبیات عرب را آموخت و سپس با تأسیس مدرسه حقوق در 1297، وارد آن مدرسه شد و پس از سه سال از آن مدرسه فارغ التحصیل گردید. آنگاه راهی کشور سوئیس شد و بعد از سالها تلمذ نزد استادان دانشکده حقوق دانشگاه لوزان، توانست از رسالۀ دکتری خود تحت عنوان بسیار جالب آن زمان، یعنی «کلید استقلال اقتصادی، الغای کاپیتولاسیون در ایران» دفاع نموده و موفق به اخذ درجه دکتری در حقوق شود.

جهات تأثیرگذاری استاد را می‌توان از ابعاد گوناگون مورد مداقه و بررسی قرار داد.

تصور نمی‌رود کسی بتواند نقش مؤثر استاد را در توسعه و تحول حقوق ایران نادیده انگارد. مسلماً دادگستری نوین ایران مدیون و رهین افکار بلند و اقدامات مترقیانۀ «مرحوم داور» است، اما استاد نیز در معیت مرحوم داور، وارد چنین سیستم جدیدی گردید و با او و همگام با او طی طریق کرد.

در مرحلۀ نخست، به عنوان عضو دومین کمیسیون تدوین قانون مدنی (تدوین جلدهای دوم و سوم درباره اشخاص و ادلۀ اثبات دعوا) انتخاب گردید؛ قانونی که اهمیت و جایگاه آن به منزلۀ با صلابت ترین و دقیق ترین و در کل بهترین قانون ایران، مخصوصاً از حیث علم تدوین(Codification) بر احدی پوشیده نیست؛ قانونی که هنوز نیز پس از گذشت بین 78 تا 85 سال از زمان تصویب آن، بر تارک کلیۀ قوانین ایران می‌درخشد.

استاد که در زمان وزارت دادگستری مرحوم داور، سمت معاونت ایشان را بر عهده داشت، پس از عزل وی، به عنوان وزیر دادگستری معرفی گردید و مدت 3 سال سکاندار دادگستری نوین ایران بود. در این مدت، استاد عمدتاً همان افکار و سیاست های داهیانۀ مرحوم داور را پی گرفت. در واقع، بخش اعظمی‌از تأثیرگذاری مثبت استاد بر حقوق ایران، نتیجه  اقدامات او در دوران وزارت دادگستری می‌باشد.

تهیه و تنظیم قانون مربوط به سازمان و تشکیلات دادگستری (از جمله شرایط انتخاب قضات)، قانون ثبت اسناد و املاک، قانون مجازات عمومی، قانون آئین دادرسی مدنی و امور حسبی، قانون اجرای احکام و بالاخره قانون تعدیل مال الاجاره، همه و همه به اهتمام وی انجام پذیرفت و به اهتمام وی از تصویب مجلس شورای ملی وقت گذشت.

گام مؤثر دیگری که استاد در دوران وزارت برداشت، تأسیس «بنگاه صغار» برای نگهداری کودکان بی سرپرست و راه اندازی مجلۀ حقوقی دادگستری است( که هنوز منتشر می‌شود).

به موازات اقدامات یاد شده، نباید نقش استاد را در ثبت شخصیت حقوقی کانون وکلای دادگستری و کانون سردفتران و اقدام جهت برگزاری اولین انتخابات آزاد و دموکراتیک اعضای هیأت مدیره آنها نادیده انگاشت.

بعد دیگر شخصیت استاد در اعتلای جایگاه بین‌الملل ایران به عنوان یک حقوقدان بین‌الملل است. داشتن سمت هایی چون، رئیس جمعیت طرفداران ملل متحد، رئیس افتخاری اتحادیۀ جهانی جمعیت های طرفدار ملل متحد، نمایندۀ سازمان بین‌الملل حقوق بشر در ایران، رئیس دبیرخانه جامعۀ ملل در تهران، تدریس حقوق بین‌الملل در دانشگاههای ژنو و برلن و مخصوصاً آکادمی حقوق بین‌الملل لاهه در سال )1961(، عضو دیوان دایمی‌ داوری لاهه به عنوان«داور بین‌المللی» برای دو دورۀ شش ساله و مخصوصاً عضویت در کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد از سال 1956 تا 1961 است.

همکاران و هم ترازان استاد در کمیسیون حقوق بین‌الملل در آن دوره استادانی مانند پروفسور ژرژسل فرانسوی، پروفسور سرجرالد فیتز موریس استاد دانشگاه کامبریج ( گزارشگر ویژه کمیسیون که بعداً به مقام قضاوت در دیوان بین‌الملل دادگستری نائل آمد) ، پروفسور همفری والداک استاد دانشگاه آکسفورد، پروفسور روبرتو آگو از ایتالیا، پروفسور فارس بن الخوری از سوریه، پروفسورراد بینود پال از هند، پروفسور اسپیروپولوس از یونان و پروفسور ریکاردو آلفارو از پاناما (این دو نفر اخیر الذکر بعداً به مقام قضاوت دیوان بین‌الملل دادگستری نایل شدند)، پروفسور ادواردو خیم نزد و آرشاگا از اروگوئه.

استاد پس از آن که سرجرالد فیتز موریس عضو گزارشگر ویژه کمیسیون به مقام قضاوت دیوان بین‌الملل دادگستری نائل شد، به انتخاب کمیسیون به عنوان گزارشگر ویژه، جانشین وی گردید.

او طی نامۀ خصوصی که در آن زمان به یکی از دوستان خود می‌نویسد چنین می‌گوید:«من بیشتر سعی می‌کنم آمال ملل مشرق زمین را که در گذشته از کشورهای استعماری اروپا صدمه خورده اند، پیش برم و هر وقت اروپایی ها استناد به حقوق ملل می‌کنند می‌گویم این حقوق بین‌الملل اروپایی است و ما آمده ایم که حقوق بین‌الملل جهانی درست کنیم و در چند مورد هم موفقیت حاصل کرده ایم و اکثریت را برده ایم.» (هوشنگ زندی، پیشگفتار کتاب حقوق بین‌الملل دریایی(یا دقیق تر دریاها)، تألیف استاد، صص 26و27)

متأسفانه یکی از اعضای کمیسیون که مجدداً انتخاب نشد، استاد بود که با کسر یک رأی در مجمع عمومی، رأی اکثریت را برای انتخاب حاصل نکرد.

دیوید اندرسون که خود در کنفرانس ملل متحد برای تصویب «عهدنامۀ حقوق معاهدات»، هم زمان با استاد شرکت کرده بود(این بار به نمایندگی از دولت ایران)، درباره اهمیت حضور امثال ایشان در کنفرانس در مقدمۀ مقالۀ مفصل خود تحت عنوان«فرایند قاعده سازی در نظام ملل متحد؛ چندبرداشت» می‌نویسد: حقوق حاکم بر معاهدات به روشنی و وضوح یکی از فصل‌های حقوق بین‌الملل است که می‌توان آن را «قانون حقوقدانان» نامید، یعنی موضوعی که در درجۀ نخست در حیطۀ تعلقات و اطلاعات مراجع حقوقی و اساتید حقوق بین‌الملل است... به علت همین حقیقت، کنفرانس وین در 1968 و 1969 تقریباً به طور انحصاری با حضور حقوقدانان فعال تشکیل شده، از جمله .... متین دفتری (ایران)» (هوشنگ زندی، پیشین ، صص 29-28، به نقل از

David H.Anderson. "Law-Making Processes, in UN System, Some Impressions, in Max Planck Yearbook of United Nations Law, Volum2, 1988, pp.24-25 &notes.

پس از فوت استاد در تابستان 1350، رئیس کمیسیون در 28 ژوئن 1971، در جلسۀ رسمی‌کمیسیون این خبر را اعلام و اظهار داشت: آقای متین دفتری حقوقدانان برجسته و رئیس جمعیت ایرانی طرفدار ملل متحد از 1957 تا 1961 عضو کمیسیون حقوق بین‌الملل بوده است. به این مناسبت از اعضای کمیسیون خواست تا برای بزرگداشت خاطرۀ ایشان یک دقیقه سکوت کنند. در همان جلسه، آقای مصطفی کامل یاسین همکار سابق استاد، ضمن برشمردن صفات حمیده و نقش اساسی او درکمیسیون، پیشنهاد کرد که رئیس کمیسیون به نام کمیسیون، پیام تسلیتی برای خانواده اش ارسال دارد که به اتفاق آرا به تصویب و به اجرا گذارده شد(هوشنگ زندی، پیشین ، ص‌ص 30-29 به نقل از Yearbook of ILC, 1971, VolI,p.257 )

در مجموع، استاد به اشکال مختلف و با شرکت مؤثر در مجامع و کنفرانس های بین المللی، ازجمله مجمع جامعۀ ملل، اتحادیۀ بین المجالس، کمیسیون حقوق بین الملل، کنفرانس های ملل متحد برای تدوین حقوق دریاها، کنفرانس های وین در خصوص روابط دیپلماتیک و کنسولی و کنفرانس وین در مورد عهدنامۀ حقوق معاهدات نقش داشت.

استاد علاوه بر اقدامات مترقیانه و تأثیرگذاری که در جهت اعتلای دادگستری نوین ایران انجام داد و مقام و موقعیت شایسته و ارزنده ای که به عنوان یک حقوقدان ایرانی در سطح بین‌الملل کسب نمود، در پیشبرد دانش حقوقی، اعم از حقوق داخلی و بین‌الملل نیز گام های بلندی برداشت. تدریس موفق دروس مختلف حقوقی در طی بیش از 35 سال در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران که حتی در مقام وزارت و نخست وزیری نیز آن را برای یک ساعت هم قطع نکرد(ایشان در سال 1349 در مرتبه استاد تمامی‌و به رغم عدم تمایل شخصی، به افتخار بازنشستگی نایل آمد)، مخصوصاً سمینارهای پر بار درس سازمانهای بین‌الملل در دورۀ دکتری و درس آئین دادرسی مدنی را دانشجویان استاد هرگز فراموش نمی‌کنند.

خدمت علمی‌ دیگر استاد در زمینۀ اعتلای دانش حقوق در ایران، تألیف کتب ارزنده‌ای از جمله، روابط بین‌الملل از قدیم الایام تا سازمان ملل، سیر روابط و حقوق بین‌الملل، حقوق بین‌الملل دریایی(یا دریاها)از گروسیوس تا کنفرانس های ژنو، ترجمۀ کتاب مختصر حقوق بین الملل اثر پروفسور آرتورنوس بام (زیر نظر استاد)، درس سازمان ملل‌متحد و نقش آن در حفظ صلح جهانی (این کتاب در نوع خود و از آن جهت که مخصوص آموزش دانش‌آموزان دبیرستانی طراحی شده، بی نظیر یا حداقل کم نظیر است). استاد در این کتاب تشکیل دادگاه صوری یا تمرینی برای بحث و استدلال درباه دعاوی فرضی (Moot Court) را که امروزه در محافل آکادمیک بسیار معمول است و همچنین تشکیل مجالس و مجامع بین‌الملل «مدل» برای دانش آموزان دبیرستانی پیشنهاد نمود.

به نظر اهل فن، مهم ترین و تأثیرگذارترین اثر استاد، کتاب گرانسنگ «آئین دادرسی مدنی» است که امروزه برای چندین بار توسط انتشارات مجد در دو مجلد چاپ و منتشر شده است. «این کتاب ، بی شک جامع‌ترین و کامل ترین کتابی است که تا کنون در این زمینه نگاشته شده است و به اقرار همه اساتید این علم، با وجودآن که قانون آئین دادرسی مدنی در چند مرحله، دچار تغییراتی گشته، ولیکن این کتاب هنوز از منابع اصلی آئین دادرسی محسوب می‌شود.... با مطالعۀ این کتاب ، پی می‌بریم که چه زحمتی را مؤلف متحمل شده و با چه دقتی و تبحری این کتاب را به رشته تحریر در آورده است ...این کتاب سابقاً در 3 جلد از سال 1324 تا 1339 منتشر شده است...» (آئین دادرسی مدنی و بازرگانی، جلد اول، مجمع علمی‌و فرهنگی مجد، چاپ اول، 1378، سخن ناشر، ص 5)

علت موفقیتی که در مورد کتاب آئین دادرسی مدنی از آن یاد شد را باید خود در سه علت جستجو کرد:

1)      استاد خود در تهیه  و تنظیم قانون آئین دادرسی مدنی نقش اساسی داشته است.

2)      مطالبی که استاد  به عنوان مقدمۀ کتاب در باب نقش دادگستری در برقراری حکومت قانون به رشتۀ تحریر در آورده بسیار عالمانه و بی همانند است.

3)      محور اصلی مطالب کتاب در واقع فلسفۀ وجودی آئین دادرسی مدنی است.

در مجموع، استاد مردی به تمام معنا دانشمند، محقق، حقوقدان، متخصص و استادی گرانمایه و از همه مهم تر، یکی از شخصیت های بزرگ تأثیرگذار در اعتلای دانش حقوقی، اعم از حقوق ایران و حقوق بین‌الملل بود.

یادش جادوانه و گرامی‌باد و خدایش قرین رحمت واسعۀ خود قرارش دهد.

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شده به عشق                          ثبت است بر جریدۀ عالم دوام ما

برچسب ها: احمد متین دفتری
نام:
ایمیل:
* نظر:
* کد امنیتی:
Chaptcha
حروفي را كه در تصوير مي‌بينيد عينا در فيلد مقابلش وارد كنيد